Historia Parafii

HISTORIA  PARAFII

Już za czasów piastowskich Drwęca rozdzielała dwa terytoria: część położona na jej lewym brzegu należała do Ziemi Lubawskiej, na prawym zaś do Ziemi Chełmińskiej. Na niej to, na prawym brzegu Drwęcy lokowane zostało Nowe Miasto. Obszar, na którym powstało Nowe Miasto należał do początku XIV w. do diecezji chełmińskiej. Około 1320 r. znalazł się jednak w granicach diecezji pomezańskiej. Lokacja Nowego Miasta przez komtura Ziemi Chełmińskiej Ottona von Lutterberg i nadanie prawa miejskiego w 1325 r. wpłynęło niewątpliwie na zintensyfikowanie działalności duszpasterskiej. Około tego roku została erygowana parafia. Przystąpiono do budowy murowanego kościoła, który otrzymał wezwanie św. Tomasza Apostoła. W 1330 r. ukończono budowę prezbiterium. W 2. połowie XIV w. wzniesiono nawy. Niestety, nie mamy zbyt wielu informacji o średniowiecznej parafii. Pierwszy znany nam pleban został wymieniony dopiero w dokumencie z 1490 r.

Do parafii nowomiejskiej należały miejscowości: Bratian, Marzęcice, Nawra, Mikołajki, a od XV w. – Kamionka, Lipowiec, Tereszewo, Kaczek, Męcin, Smolniki, Bałówki, Partęczyny i Łąki oraz nie istniejące już dziś osady Borek, Tabrowizna, Hollendry i Osówka.

Po 1524 r. teren ten znalazł się ponownie w granicach diecezji chełmińskiej, jednak dopiero na mocy papieskiej bulli „Cum ecclesiae Culmensi” z 1601 r. formalnie włączono Nowe Miasto i okoliczne parafie do diecezji chełmińskiej.

Znaczną dezorganizację życia religijnego wprowadziła w mieście reformacja. Nowinki religijne dotarły tu już w 1545 r. i zyskały wielu zwolenników. Wpływy protestantów były tak duże, że udało im się przejąć pod koniec XVI w. na pewien okres kościół parafialny. W połowie XVII w. protestanci stanowili 50% społeczności miasta, w 1720 r. liczba ewangelików w Nowym Mieście zmalała do 62 osób w stosunku do 837 mieszkańców. Nie trwało to jednak długo, między innymi za sprawą rodziny Działyńskich, starostów bratiańskich, początkowo przychylnych nowinkom religijnym, później gorących obrońców katolicyzmu. Dla umocnienia katolicyzmu Paweł Działyński sprowadził do Nowego Miasta w roku 1624 reformatów. Klasztor ich jednak został zniszczony przez wojska szwedzkie w 1629 r. Nową fundację otrzymali od Działyńskiego w Łąkach i tutaj pobudowali klasztor.

Przez cały XVII i XVIII w. istniała w mieście szkoła parafialna. W 1869 r. Nowe Miasto wzbogaciło się o progimnazjum, które powstało z zakładu naukowego dla chłopców. Twórcą zakładu był proboszcz kurzętnicki ks. Antoni Hunt. W 1884 r. w progimnazjum pobierało naukę 151 uczniów, w tym 61 wyznania rzymskokatolickiego, 65 ewangelickiego i 25 Żydów.

Wybitną postacią przełomu XVII i XVIII w. był gorliwy obrońca katolicyzmu proboszcz Jan Ewertowski (1689-1740). Kiedy proboszczem był ks. Klemens Papkę (1908-1936), zbudowano nową plebanię i kaplicę cmentarną oraz odnowiono w znacznej mierze kościół.

W wyniku spalenia kościoła w Łąkach w 1882 r. do kościoła parafialnego w Nowym Mieście została sprowadzona łaskami słynąca figura NMP. To wydarzenie sprawiło, że kościół był teraz częściej odwiedzany przez pielgrzymów.

W następnych latach w Nowym Mieście utrzymywała się przewaga ludności katolickiej, chociaż ich liczba zmieniała się w zależności od napływu kolonistów niemieckich. Stan ludności katolickiej w 1846 r. wynosił 58%, protestanci stanowili 22%. W 1910 r. Polaków było 2442 (59%), Niemców 1464 (35%), Żydów 23 8 (6%).

OSOBY ZWIĄZANE Z PARAFIĄ

Ks. Jan Ewertowski. Pochodził z rodziny chłopskiej z Mikołajek k. Nowego Miasta. Z pochodzenia był Niemcem. Jego ojciec, Paweł, przeniósł się wraz z całą rodziną w czasie potopu szwedzkiego do Nowego Miasta. Jan został starannie wykształcony, zdobył doktorat obojga praw. W 1689 r. objął stanowisko proboszcza w parafii nowomiejskiej. W czasie swojego dusz pasterzowania skupił się przede wszystkim na w walce z protestantami. Wielkim sojusznikiem ks. Ewertowskiego w tych zmaganiach był ówczesny starosta bratiański Tomasz Działyński. Występował przeciwko mieszanym małżeństwom, organizowaniu przez protestantów uroczystych pogrzebów ze śpiewem oraz pochodów. Umacniał pośród różnych cechów ich katolicki charakter. Zdobywał na tym polu sukcesy, o czym mogą świadczyć między innymi liczne fundacje ołtarzy z końca XVII i początku XVIII w. Dzięki staraniom proboszcza kościół parafialny w Nowym Mieście przeżywał okres swojej świetności. Gruntownie odnowiony, ze zbudowanym łukiem triumfalnym, nową podłogą wyłożoną płytkami sprowadzonymi z Gdańska oraz z nowymi ołtarzami stanowił jedną z najpiękniejszych świątyń diecezji chełmińskiej. Ksiądz Jan Ewertowski zmarł w 1740 r.

NIEISTNIEJĄCE KOŚCIOŁY I DOMY ZAKONNE

Kaplica św. Wawrzyńca – znajdowała się na cmentarzu. Odprawiano w niej polskie nabożeństwa, a za czasów krzyżackich niemieckie. Polski kapelan pobierał rocznie 24 grzywny, zapisane na wsi Rakowice. Po przejęciu przez luteranów nowomiejskiej fary, w kaplicy sprawowano nabożeństwa wyłącznie w języku polskim. Rozebrano ją jako nieużyteczną około 1610 r., a z materiału rozbiórkowego rozpoczęto budowę kościoła w Chroślu.

OKRES II WOJNY ŚWIATOWEJ

Okupacja hitlerowska w Nowym Mieście i okolicy rozpoczęła się 3 IX 1939 r. od wkroczenia wojsk niemieckich. Odtąd władzę sprawował Wehrmacht, który 25 października tego roku przekazał ją organom cywilnym. Przez podległe sobie komendy operacyjne Wehrmacht zapoczątkował również fizyczne wyniszczenie Polaków. Akcja likwidacji aktywnych politycznie urzędników, duchownych, nauczycieli i innych przedstawicieli inteligencji polskiej została zaplanowana na jesień 1939 r. Jej głównym wykonawcą był Selbstschutz, będący organizacją miejscowych Niemców, mającą charakter policji pomocniczej, powołaną 26 IX 1939 r. na trzy miesiące, podległą gestapo i policji. Niemcy ci, znając polskie środowisko, jeszcze przed wybuchem wojny sporządzili listy mieszkańców, którzy mieli być objęci eksterminacją. W dziele likwidacji Polaków współpracowali m.in. z Wehrmachtem już od pierwszych dni wojny.